Περιγραφή Δήμου

Γεωγραφικά Στοιχεία

Ο Δήμος Αγιάς ανήκει γεωγραφικά και διοικητικά στην Περιφερειακή Ενότητα Λάρισας – Περιφέρεια Θεσαλλίας. Έχει έκταση 668,26 τ.χμ. και 14.121 κατοίκους (απογραφή 2001).

Βρίσκεται στην ανατολική πλευρά της Π.Ε. Λάρισας και περιλαμβάνει τους πρώην καποδιστριακούς δήμους Αγιάς, Μελιβοίας, Ευρυμενών και Λακέρειας.

Ο Δήμος Αγιάς είναι ο παραλιακός δήμος της Π.Ε. Λάρισας με ακτογραμμή 36 χλμ., όπου γραφικοί όρμοι εναλλάσσονται με μεγάλες παραλίες, συνδυάζοντας με μοναδικό τρόπο το πράσινο του Κισσάβου με το γαλάζιο του Αιγαίου.

Από το Στόμιο έως τον Ρακοπόταμο ο επισκέπτης μπορεί να βρει την παραλία της επιλογής του, ενώ οι περισσότερες παραλίες είναι οργανωμένες, διαθέτουν ναυαγοσώστες, με οργανωμένα θαλάσσια σπορ.

Χαρακτηριστικό στοιχείο της περιοχής είναι τα δεκατρία χιλιόμετρα συνεχόμενης αμμώδους παραλίας, από τη Βελίκα έως τον Αγιόκαμπο.

Ο φυσικός πλούτος της περιοχής είναι μεγάλος. Τα πυκνά δάση του Κισσάβου, δεκάδες πηγές, λίμνες, χείμαρροι, καταρράκτες, σπάνια είδη φυτών και πλούσιο ζωικό βασίλειο επιβεβαιώνουν την εικόνα ότι η περιοχή είναι απείραχτη. Ατράνταχτη μαρτυρία τα 35 χιλιάδες στρέμματα του δημόσιου πλέον δάσους Πολυδενδρίου (πρώην Βασιλικό κτήμα) το οποίο έχει αξιοποιηθεί από το Υπουργείο Γεωργίας.
Ο υδροβιότοπος του Δέλτα του Πηνειού που σχηματίζεται στις εκβολές του Πηνειού ποταμού, μέρος του αισθητικού άλσους της κοιλάδας των Τεμπών και το αισθητικό δάσος του Κισσάβου (Όσσας) ανήκουν επίσης στον Δήμο Αγιάς.
Η Ιστορία και θρησκευτική παράδοση του δήμου, ο οποίος βρίσκεται στον Κίσσαβο, γνωστό και ως «όρος των κελλίων» , με τρία ενεργά μοναστήρια και πληθώρα βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων είναι επίσης πλούσια.

Ο συνδυασμός της παρθένας φυσικής ομορφιάς, με την πλούσια ιστορική και θρησκευτική παράδοση, προσφέρουν πολλαπλά σημεία ενδιαφέροντος και μοναδικές διαδρομές στους επισκέπτες της περιοχής.

Ιστορικά Στοιχεία

Ιστορικό πλαίσιο

Ο Δήμος Αγιάς καταλαμβάνει την περιοχή από τα Τέμπη μέχρι το Μαυροβούνι, περιλαμβάνοντας όλο τον ανατολικό Κίσσαβο και τη λεκάνη της Αγιάς.

Στην παραλιακή περιοχή δημιουργήθηκαν ισχυροί οικισμοί από την αρχαιότητα, που εκμεταλλεύθηκαν την ασφάλεια που παρείχε η πυκνή δασοκάλυψη και η πρώιμη ανάπτυξη της ναυσιπλοίας στο Αιγαίο. Εδώ απλωνόταν στα μυκηναικά χρόνια το βασίλειο του Φιλοκτήτη, βασιλιά της Μελιβοίας, ο οποίος συμμετείχε στον Τρωικό πόλεμο με επτά πλοία.

Στη συνέχεια κατοίκησαν στην περιοχή οι Μάγνητες και αναπτύχθηκαν σημαντικές πόλεις με κυριότερες τη Μελίβοια, το Ομόλιο και τις Ευρυμενές.

Η εκτεταμένη αμπελοκαλλιέργεια και το εμπόριο του οίνου αποτελούσαν τα κύρια χαρακτηριστικά της οικονομίας, που εκμεταλλεύθηκε επίσης την κύρια οδική αρτηρία που συνέδεε τη Μακεδονία με τις πλούσιες πόλεις του Παγασητικού, περνώντας από τις παρακάρλιες περιοχές.

Ανάλογη ανάπτυξη είχε και η εύφορη ενδοχώρα, που κατοικήθηκε από τη νεολιθική περίοδο χάρη στα άφθονα νερά της κοιλάδας του ΄Αμυρου και της Κάρλας. Ο συνδυασμός δασών και καλλιεργούμενης γής ανάμεσα στον Κίσσαβο και το Μαυροβούνι δημιούργησε ένα μοναδικό τοπίο που ενέπνευσε τους αρχαίους συγγραφείς και ποιητές και γέννησε σημαντικές μορφές της μυθολογίας.

Αρκετοί νεολιθικοί οικισμοί έχουν εντοπισθεί από την Αγιά μέχρι τις όχθες της Κάρλας, από τους οποίους ξεχωρίζει ο ανεσκαμμένος οικισμός στην Παλιόσκαλα Καλαμακίου. Στην εποχή του χαλκού ανήκουν οι σπάνιες αψιδωτές οικίες της Δήμητρας, ενώ στη γειτονική Μαρμαρίνη υπάρχει μυκηναικός οικισμός και έχουν ανασκαφεί θολωτοί τάφοι. Εδώ τοποθετείται το Δώτιον πεδίον της μυθολογίας, που συνδέεται με το μύθο του αδηφάγου βασιλιά Ερεισίχθονα, ο οποίος κατέστρεψε το ιερό δάσος της Δήμητρας και έλαβε παραδειγματική τιμωρία. Στον ίδιο τόπο τοποθετείται η πόλη Λακέρεια, και το βασίλειο του Φλεγύα, που ταυτίσθηκε με το Παλιόκαστρο Νεοχωρίου. Θεωρείται γενέτειρα του Ασκληπιού, γιού του Απόλλωνα και της νύμφης Κορωνίδας, που ανατράφηκε από τον Κένταυρο Χείρωνα.

Εδώ βρισκόταν επίσης και η αρχική κοιτίδα των Μαγνήτων, που συνδέεται με την ύπαρξη του πολύτιμου ορυκτού, του μαγνητίτη, τόσο στο λόφο Χασάμπαλης όσο και στο Μαυροβούνι. Ο μαγνητίτης θεωρούνταν από τους αρχαίους ότι είχε θεραπευτικές ιδιότητες και αποτελούσε τη μαγική πέτρα του Ηρακλή. Τους Μάγνητες εξώθησαν οι Θεσσαλοί προς τα παράλια τον 6ο αι. και κατέλαβαν το εύφορο λεκανοπέδιο της Αγιάς. Οι σημαντικότερες πόλεις της ιστορικής περιόδου υπήρξαν το Συκούριο και το Κερκίνιο, που έλεγχαν τον χερσαίο δρόμο από το Ομόλιο στη Δημητριάδα και απέκτησαν σημασία την εποχή του ελέγχου της περιοχής από τους Μακεδόνες βασιλείς τον 3ο αι.π.Χ. Το Συκούριο τοποθετήθηκε τελευταία στην περιοχή των Νερομύλων και είναι πιθανό ότι έφθανε μέχρι τη δυτική συνοικία της Αγιάς και το Μεταξοχώρι, από όπου προέρχονται πολλές αρχαιότητες της Συλλογής Αγιάς.

Αργότερα καταλαμβάνουν την περιοχή οι Ρωμαίοι και καταστρέφουν τη Μελίβοια το 168π.Χ. Το πολιτκό σύστημα των αρχαίων πόλεων διατηρείται μέχρι τον 3ο αι. μ.Χ, οπότε όλη η Θεσσαλία ενώνεται σε μία ρωμαική επαρχία.

Βυζαντινοί χρόνοι

Μέχρι τον 7ο αιώνα συνεχίζεται η ζωή των παραλιακών πόλεων, ενώ στη συνέχεια οι οικισμοί αποσύρονται σε μεγαλύτερο υψόμετρο από τον φόβο των πειρατών. Οι κυριότερες πόλεις της περιοχής Αγιάς ήταν το Ομόλιον, οι Ευρυμενές, η Κενταυρόπολη και το Συκούριο.

Το σύστημα οχυρώσεων του Κισσάβου ενισχύεται και νέα φρούρια ανεγείρονται με μέριμνα των βυζαντινών αυτοκρατόρων ώστε να διατηρείται ασφαλής η διέλευση από τη Μακεδονία στο Πήλιο μέσω της παραλιακής οδού. Τα κυριότερα από αυτά είναι εκείνο των Ευρυμενών στο Κόκκινο Νερό, το Κάστρο Βελίκας (όπου μεταφέρθηκε η αρχαία Μελίβοια), το φρούριο της Κενταυρόπολης στη Σκήτη, το Παλιόκαστρο Μαρμαρίνης, εκείνο στο Καστρί πάνω από την Κάρλα και το κάστρο στην Έλαφο. Ως κεντρικότερα αναδείχθηκαν εκείνα στη Σκήτη και στο Καστρί, που επισκευάζονταν συνεχώς μέχρι τα τελευταία βυζαντινά χρόνια.

Στο λεκανοπέδιο της Αγιάς κεντρικό ρόλο έπαιζε η πόλη Βέσαινα, έδρα επισκοπής από τον 11ο μέχρι τον 14ο αιώνα και αυτοκρατορική ιδιοκτησία. Η πόλη αυτή ταυτίσθηκε με το έρημο σήμερα Βαθύρεμα, λόγω της ανεύρεσης εδώ της στήλης του τοπικού αξιωματούχου πρωτοσπαθάριου Ευστάθιου, του 11ου αι. Η ίδια η Αγιά αναπτύχθηκε στα τέλη των βυζαντινών χρόνων και ήδη στην πρώτη οθωμανική απογραφή του 1454 είναι ο μεγαλύτερος οικισμός της περιοχής με δεύτερη τη Μελίβοια (Θανάτου).

Την περίοδο αυτή στον ανατολικό Κίσσαβο είχε εγκατασταθεί ένα σημαντικό μοναστικό κέντρο, εφάμιλλο του Αγίου Όρους, που έλαβε το όνομα το ΄Ορος των Κελλίων. Η ακμή του τοποθετείται από τον 11ο μέχρι τον 14ο αιώνα και περιλάμβανε δεκάδες μοναστήρια και σκήτες, με σημαντικότερα τη μονή Παναγίας Στομίου και τη μονή Θεολόγου Μελιβοίας.

Νεότερα χρόνια

Τα διαχρονικά πλεονεκτήματα της περιοχής, τα άφθονα νερά και η πλούσια παραγωγή, οδήγησαν το σουλτάνο Σουλευμάν να της παραχωρήσει προνόμια με την υπαγωγή στη δικαιοδοσία της κόρης του Μιχριμά. πριν το 1539. Ευνοήθηκε η καλλιέργεια του μεταξιού και η βαφή βαμβακερών νημάτων και στη συνέχεια το εμπόριο με τη Δυτική Ευρώπη με οργανωμένες συντροφιές από τον 18ο αιώνα και εξής. Η Αγιά τον 19ο αι. είναι συγκροτημένο αστικό κέντρο 800 οικογενειών, το οποίο όλοι οι περιηγητές θαύμασαν αλλά σημείωσαν και τις έριδες των αρχοντικών οικογενειών της που την είχαν οδηγήσει ήδη σε παρακμή.

Ο πλούτος των εκκλησιών και των μοναστηριών που σώζονται από τον 16ο αι. και ανήκαν στη Μητρόπολη Δημητριάδος δείχνουν την καλλιέργεια των τεχνών που σημειώθηκε και το ανεπτυγμένο επίπεδο της τοπικής κοινωνίας.

Στους οικισμούς του ανατολικού Κισσάβου, παράλληλα με τη βιοτεχνία σημειώθηκε και ανάπτυξη της ναυτιλίας, με πλέον γνωστούς τους καραβοκύρηδες της Καρύτσας και της Μελίβοιας, που συμμετείχαν με αυτοθυσία στους επαναστατικούς αγώνες.

Προσωπικότητες – Ευεργέτες

Δάλλας Μιλτιάδης

Ο Αγιώτης νομικός, συγγραφέας και πολιτικός Μιλτιάδης Δάλλας, ήταν ένας άνθρωπος ευρείας μόρφωσης, καλός γνώστης της τοπικής ιστορίας, αλλά και ιδιαίτερης ευαισθησίας σε θέματα διάσωσης και συγκέντρωσης των τοπικών ιδιωτικών και δημοσίων αρχείων συνέλαβε πρώτος από το 1930, την ιδέα ίδρυσης αρχειακής υπηρεσίας. Συγγραφέας σημαντικών ιστορικών μελετών για την Αγιά, συγκέντρωσε με ιδιαίτερη προσοχή και φροντίδα έγγραφα κοινοτικά, εκκλησιαστικά, οικογενειακά, προσωπικά κ.ά. και συγκρότησε το “Αρχείον Ιστορικόν”, το οποίο εκτείνεται χρονικά από το 1750 έως το 1953 με πολύτιμα στοιχεία για την ιστορία της περιοχής. Το 1937 ο Δάλλας κατέθεσε προς φύλαξη το αρχείο του στην Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία των Θεσσαλών ( Ι.Λ.Ε.Θ.), της οποίας υπήρξε ένας από τους ιδρυτές, με την υποχρέωση να παραδοθεί στην Αγιά, όταν θα ιδρυόταν ιστορικό Αρχείο.

Ιερόθεος Κακάλης

Ο Ιερόθεος Κακάλης, επίσκοπος Γαρδικίου και Θαυμάκου, οποίος δώρισε το σπίτι του για να στεγαστεί το Παρθεναγωγείο του Μεταξοχωρίου, το σημερινό Πνευματικό Κέντρο Μεταξοχωρίου.

Καλυψώ Αλεξούλη

Η ξεχωριστή δασκάλα της Αγιάς, Καλυψώ Αλεξούλη, ευεργέτρια επίσης, η οποία δώρισε το αρχοντικό της για τη στέγαση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και το 1987 προσέφερε το οικογενειακό της αρχείο, ώστε να αποτελέσει την βάση για την ίδρυση του Αρχείου της Αγιάς.

Δημήτρης Αγραφιώτης

O Δημήτρης Αγραφιώτης, φιλόλογος και ιστορικός υπήρξε ο βασικός συντελεστής στην ίδρυση και λειτουργία του Ιστορικού Αρχείου Αγιάς και επί μια εικοσαετία ο Διευθυντής του. Χάρη στις άοκνες προσπάθειές του διασώθηκε και συγκεντρώθηκε πλούσιο αρχειακό υλικό όλης της επαρχίας της Αγιάς ενώ οι πάμπολλες μελέτες του για την περιοχή ανέδειξαν σημαντικές και άγνωστες πτυχές της ιστορίας της.

Καρδάρας Τάκης

Ο Τάκης Καρδάρας, υπήρξε Κοινοτάρχης Αγιάς και Bουλευτής της Ενώσεως Κέντρου και ως το τέλος της κοινοβουλευτικής θητείας, τον χαρακτήριζε, η συναίσθηση της ευθύνης του αξιώματος, που κατείχε. Πέρα από το κοινοβουλευτικό του έργο όμως, ο Τάκής Καρδάρας προσέφερε στους συμπατριώτες του, ένα μοναδικό και πολυτιμότατο δώρο, τη δημοτική βιβλιοθήκη της Αγιάς. Δυστυχώς δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε, την ακριβή ποσότητα της προσφοράς του, καθώς η βιβλιοθήκη, που φέρει το όνομά του, είχε εμπλουτιστεί και με πιο σύγχρονα του, βιβλία. Ήταν ένας από τους λίγους, πραγματικά επιφανείς Αγιώτες .

Δημήτρης Αλαμάνος

Ο Δημήτρης Αλαμάνος, ένας από τους ευεργέτες της Αγιάς, ο οποίος το 1858 κατασκεύασε την τοξωτη γέφυρα “του Αλλαμάνου” στο δρομο Αγιάς-Σκήτης, ενώ το 1869 ανήγειρε με έξοδα του το Παρθεναγωγείο της Αγιάς.

Παναγιώτης Κήπουρος

Ο Παναγιώτης Κήπουρος, αγιώτης της διασποράς, ο οποίος αφού εγκαταστάθηκε στην Αίγυπτο, ασχολήθηκε με το εμπόριο και με δική του δαπάνη, το 1923, κατασκευάστηκε το πρώτο υδρευτικό δίκτυο της πόλης.

Δημήτριος Ηρακλείδης

Ο Δημήτριος Ηρακλειδής εκλέχτηκε πολλές φορές βουλευτής και διετέλεσε υφυπουργός στην κυβέρνηση του Παπαναστασίου το 1932. Ο ήπιος χαρακτήρας του και οι μετριοπαθείς δημοκρατικές του θέσεις τον έκαναν ιδιαίτερα αγαπητό στην Αγιά. Διέθεσε όλη του την περιουσία για την ανέγερση και λειτουργία του Γηροκομείου Αγιάς. Παράλληλα, με την παρακίνηση και καθοδήγηση του Δάλλα, ο Ηρακλειδής κατάρτισε αξιόλογο οικογενειακό και πολιτικό αρχείο, το οποίο καλύπτει την περίοδο 1833-1956 και για πολλά χρόνια φυλάσσονταν στο Ηρακλείδιο Γηροκομείο.

Άλλα πρόσωπα που ξεχώρισαν

Ο ιερομόναχος και λόγιος, Μεθόδιος Ολυμπιώτης, ο οποίος διετέλεσε εφημέριος της ελληνικής κοινότητας της Λειψίας από το 1761 έως το 1766.

Οι οπλαρχηγοί στην επανάσταση του 1878, ο Αχιλλέας Ηρακλειδής και ο Νικόλας Κανάβας καθώς επίσης και οι δήμαρχοι Ιωάννης Δάλλας, ο πρώτος δήμαρχος μετα την απελευθέρωση, και ο Φίλιππος Σαμσαρέλος.

Τέλος ο λόγιος του Μεταξοχωρίου, Θεόδωρος Χατζημιχάλης, ο οποίος όχι μόνο άφησε ένα πλούσιο λογοτεχνικό και λαογραφικό έργο, αλλά και ένα εξίσου πλούσιο προσωπικό αρχείο με πολύτιμες πληροφορίες για την εποχή.